Bộ Bài Tây 52 Lá Đến Từ Đâu: Bốn Chất, Lá Hình Và Những Chuyện Ít Người Để Ý

Bộ Bài Tây 52 Lá Đến Từ Đâu

Gần như nhà nào cũng có một bộ bài tây nằm đâu đó trong ngăn kéo. Có khi là bộ bài nhựa mua ở tạp hóa, có khi là bộ bài giấy quà tặng của một hãng nào đó, mép đã sờn. Mình cầm nó cả trăm lần mà ít khi tự hỏi: vì sao lại là 52 lá, vì sao có cơ, rô, chuồn, bích, và mấy ông vua bà đầm trên lá hình là ai.

Từ phương Đông sang châu Âu

Bài lá được cho là xuất hiện ở Trung Quốc từ rất sớm, sau đó lan dần sang phía tây. Giới nghiên cứu thường cho rằng bài lá vào châu Âu khoảng cuối thế kỷ mười bốn, nhiều khả năng qua con đường giao thương với thế giới Hồi giáo. Những bộ bài cổ thời đó được vẽ tay, rất đắt, chủ yếu nằm trong tay giới quý tộc.

Lúc ấy chưa có cơ, rô, chuồn, bích.

Mỗi vùng ở châu Âu dùng một bộ chất riêng. Bài kiểu Ý và Tây Ban Nha có cốc, kiếm, tiền xu và gậy. Bài kiểu Đức có trái tim, chuông nhỏ, chiếc lá và quả sồi. Tới khoảng thế kỷ mười lăm, người Pháp đưa ra bốn chất mà ta dùng ngày nay. Hình đơn giản, chỉ hai màu đỏ đen, in bằng khuôn rất tiện, nên bài kiểu Pháp dần phổ biến khắp nơi.

Bốn chất và mười ba lá

Một bộ bài tây chuẩn có bốn chất: cơ hình trái tim, rô hình thoi, chuồn hay còn gọi là tép, nhép, hình ba lá, và bích hình mũi giáo. Mỗi chất mười ba lá, gồm A, các lá số từ 2 tới 10, và ba lá hình J, Q, K. Bốn nhân mười ba là năm mươi hai.

Lá Joker thì tới muộn hơn nhiều. Nó được thêm vào ở Mỹ trong thế kỷ mười chín, ban đầu dùng cho một trò chơi riêng, rồi ở lại luôn trong bộ bài.

Có một cách giải thích dân gian rất hay được nhắc: 52 lá ứng với 52 tuần trong năm, bốn chất ứng với bốn mùa, mười ba lá ứng với mười ba tuần của mỗi mùa. Nghe rất khớp. Nhưng chưa có bằng chứng lịch sử nào cho thấy người làm bài đã cố ý tính như vậy. Coi đó là một câu chuyện vui thì hợp hơn.

Những lá hình và nhân vật phía sau

Người Việt hay gọi J là bồi, Q là đầm, K là già. Ở Pháp, theo mẫu bài truyền thống của vùng Paris, các lá hình từng được gắn tên nhân vật lịch sử và huyền thoại. Bốn lá K thường được kể là vua David, hoàng đế Charlemagne, Julius Caesar và Alexander Đại đế. Mẫu bài Anh, loại mình hay thấy nhất, giữ dáng các nhân vật nhưng không in tên.

Một chi tiết vui: ở nhiều bộ bài mẫu Anh, lá K cơ cầm thanh kiếm như đâm ngang sau đầu mình, nên có người gọi đùa là “ông vua tự sát”. Lời giải thích thường gặp là hình vẽ đã bị sao chép, đơn giản hóa qua nhiều đời thợ in, chứ không có ẩn ý gì.

Lần tới cầm bài, thử để ý xem.

Bài tây trong những trò chơi của người Việt

Từ bộ 52 lá này, người Việt có cả loạt trò chơi quen thuộc: tiến lên miền Nam, sâm lốc, phỏm, mỗi trò một luật riêng, mỗi vùng một cách chơi. Ở tiến lên hay sâm lốc, lá 2 được gọi là heo và lớn nhất bộ. Ở trò khác, A mới là lá mạnh. Luật phổ biến là vậy, nhưng nhà nào cũng có vài điều chỉnh của riêng mình.

Các trò bài dân gian này nay cũng có bản online để chơi trên điện thoại. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền; các trò đó chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.

Bộ bài như một chi tiết trang trí trong nhà

Với những ai đang làm nội thất cho biệt thự hay nhà phố, bộ bài tây cũng có thể trở thành một ý tưởng trang trí nhỏ. Một góc giải trí gần phòng khách với chiếc bàn tròn, mặt bọc nỉ xanh, đèn thả thấp vàng ấm, đủ cho bốn người ngồi đánh bài vui cuối tuần. Vài khung tranh in lá K, Q, J phóng to treo trên tường, hợp với phong cách tân cổ điển nhờ đường nét chi tiết của lá hình. Một hộp gỗ đựng bài đặt trên kệ sách thay vì nhét trong ngăn kéo.

Ánh sáng là chuyện nên tính kỹ. Đèn chiếu thẳng xuống mặt bàn, không lóa vào mắt, giúp nhìn rõ chất đỏ đen mà không mỏi. Ghế có tựa lưng vì ngồi lâu.

Chất liệu cũng đáng nghĩ. Mặt bàn nỉ giúp lá bài không trượt và đỡ tiếng ồn, nhưng dễ bám bụi, nên chọn loại tháo ra giặt được. Nếu nhà có trẻ nhỏ, một mặt bàn gỗ phủ sơn mờ dễ lau chùi hơn, ngày thường dùng làm bàn vẽ, bàn xếp hình, cuối tuần mới thành bàn chơi bài của cả nhà.

Những chi tiết nhỏ như vậy làm căn phòng có câu chuyện riêng. Khách tới chơi, thấy bức tranh lá K cơ, thế nào cũng có người hỏi chuyện ông vua cầm kiếm. Vậy là có chuyện để kể, lại nhớ tới cả lịch sử dài của bộ bài 52 lá nằm trong ngăn kéo nhà mình.